Dylai gweinidogion newydd yng Nghymru a’r Alban ar ôl etholiadau Mai ddysgu o gamgymeriadau Llafur yn 2024

Mae llai na mis i fynd tan yr etholiadau yng Nghymru a'r Alban. Yng Nghymru, mae arolygon barn yn awgrymu bod Llafur ar drywydd i golli rheolaeth dros y llywodraeth am y tro cyntaf ers datganoli, gyda Plaid Cymru o bosib yn dod y blaid fwyaf ac yn dod â thîm o weinidogion hollol newydd i mewn i lywodraeth. ¹³ YouGov, First YouGov MRP of the 2026 Senedd election shows Plaid Cymru on course to be the largest party, 25 March 2026, https://yougov.com/en-gb/articles/54394-first-yougov-mrp-of-the-2026-senedd-election-shows-plaid-cymru-on-course-to-be-the-largest-party Mae’r SNP yn arwain yr arolygon barn yn yr Alban,  ¹⁴ psos, SNP maintain polling lead in Scotland but four in ten say they may change their minds, 4 March 2026, https://www.ipsos.com/en-uk/snp-maintain-polling-lead-scotland-four-ten-say-they-may-change-their-minds ond gan nad yw sawl un o’u gweinidogion presennol yn sefyll yn yr etholiad, bydd wynebau newydd o amgylch bwrdd y cabinet hyd yn oed mewn sefyllfa lle mae’r un blaid yn dychwelyd i lywodraeth. ¹⁵ The National, All the MSPs quitting Holyrood at 2026 elections – see the full list, 13 March 2025, https://www.thenational.scot/news/24895651.msps-quitting-holyrood-2026-elections---see-full-list/

Mae pob gweinidog newydd yn wynebu cyfnod o ddysgu heriol, fel y dengys ymchwil gan yr IfG, ond yn enwedig os oes newid yn y blaid sydd yn llywodraethu. Felly mae angen i weinidogion posib y dyfodol ddechrau paratoi am y posibilrwydd o fod mewn llywodraeth. Bydd eu ffocws yn ystod yr wythnosau nesaf ar yr ymgyrch etholiadol, ond mae peryg iddynt ail-adrodd camgymeriadau gweinidogion newydd Llafur yn dilyn etholiad cyffredinol 2024 y DU drwy fethu i ystyried sut y byddant yn mynd ati i weithredu fel gweinidog.  

Mae angen i arweinwyr y pleidiau wybod pwy maent eisiau penodi i ba rolau

Mae’r posibilrwydd o lywodraeth clymblaid yng Nghaerdydd a Chaeredin yn creu mwy o ansicrwydd, ond dylai arweinwyr y pleidiau fod yn cynllunio nawr ar gyfer penodiadau gweinidogol. Yn 2024, cymerodd Llafur tua wythnos i benodi tîm gweinidogol llawn, ac yn llawer hirach i egluro cylch gwaith gweinidogion, tra bod rhai cynghorwyr gwleidyddol wedi aros wythnosau cyn dod i wybod os oedd ganddynt swydd yn y llywodraeth newydd. Mae’r oedi a’r ansicrwydd hyn yn magu rhwystredigaeth ymhlith staff, ond hefyd yn golygu bod y tîm newydd yn cymryd mwy o amser i fynd ar waith.

Er yr oedi anfanteisiol, fe wnaeth Starmer y penderfyniad synhwyrol i benodi rhan fwyaf o’i gabinet cysgodol i’r adran yr oeddent wedi bod yn craffu o’r blaen. Gall arbenigedd perthnasol helpu gweinidogion i fynd i’r afael yn gyflym gyda chymhlethdodau llywodraeth. Ac os bydd newid yn y blaid sydd yn llywodraethu yng Nghymru, fel sy’n edrych yn debygol o ddigwydd, yna bydd hi’n synhwyrol i gadw pobl yn yr un portffolio ag y maent wedi bod yn cysgodi yn yr wrthblaid.  

Mae angen i weinidogion newydd wybod beth maen nhw eisiau cyflawni

Mae angen i dîm newydd wybod beth maent eisiau cyflawni. Nid oedd Llafur wedi gwneud llawer o waith meddwl manwl o amgylch ei pum cenhadaeth, gan adael gweinidogion heb synnwyr clir o’u hamcanion ar gyfer ymateb i raddfa’r heriau oedd yn wynebu’r llywodraeth.  

Ac fel y darganfu Llafur, er gall y gwasanaeth sifil gynorthwyo gweinidogion i weithio allan sut i gyflawni eu nodau, ni all helpu gweinidogion i ddiffinio eu cenhadaeth wleidyddol. Ar lefel y DU, roedd y gwasanaeth sifil wedi treulio blynyddoedd yn delio â’r sioc yn sgil Brexit, Covid a chanlyniadau goresgyniad Rwsia ar Wcráin, gan olygu bod rhannau helaeth o Whitehall wedi colli’r arfer o lunio polisïau tymor hir. Mae risg debyg i weinidogion newydd yn y llywodraethau datganoledig, felly mae angen iddynt fod wedi meddwl am yr hyn maen nhw eisiau ei gyflawni cyn cychwyn y swydd.  

Dylai gweinidogion newydd feddwl am sut maen nhw eisiau llywodraeth i weithio  

Nid yw cynllun yn ddigon ar ei ben ei hun. Mae angen llywodraeth sydd wedi'i sefydlu i weithredu’r cynllun ar weinidogion. Ar lefel y DU, fe ddaeth Llafur i bŵer gyda’r bwriad i ailosod y berthynas rhwng gweinidogion a gweision sifil. Ond o fewn misoedd, mynegodd y prif weinidog a gweinidogion uwch eraill eu rhwystredigaeth gyda’r peiriant llywodraethu yn gyhoeddus ac yn breifat, a dim ond yn ddiweddar mae gweinidogion wedi dechrau mynd i'r afael â newid sut mae'r gwasanaeth sifil yn gweithio.

Os yw gweinidogion posib Plaid Cymru neu Reform eisiau ailosod llywodraeth yng Nghymru, dylai nhw fynd mewn i lywodraeth gyda chynllun o sut i wneud pethau yn wahanol. Mae gan Plaid Cymru amryw o syniadau yn y maes yma  ¹⁶ Plaid Cymru, 100 days – Better Government, https://www.partyof.wales/100_llywodraeth , gan gynnwys creu 'Swyddfa Cabinet' Gymreig, gweinidog penodol i adrodd ar gynnydd ar flaenoriaethau’r llywodraeth, ac Ysgol Lywodraethu Genedlaethol i Gymru (yn debyg i gyhoeddiad a wnaeth Darren Jones ar gyfer llywodraeth y DU). Mae’r SNP wedi bod mewn llywodraeth ers blynyddoedd lawer yn yr Alban, ond efallai y byddan nhw eisiau meddwl sut y gallant wella sut mae peirianneg y llywodraeth yn gweithio yng Nghaeredin.  

Mae gwaith llywodraethu yn dechrau bron cyn gynted ag y caiff y pleidleisiau eu cyfrif. Nid oes saib, ac nid oes ail gyfle i wneud argraff gyntaf. Nid oedd camgymeriad mawr cyntaf Llafur – ‘freebiegate’ – mewn gwirionedd yn ymwneud â sut roedd y blaid yn llywodraethu, ond am fethiant gweinidogion i ddeall, neu addasu eu hagweddau tuag at, y rheolau ynghylch moeseg a safonau. Bydd angen i ASau ac MSPs newydd sicrhau eu bod yn gwbl ymwybodol o reolau’r swydd er mwyn osgoi ail-adrodd yr un camgymeriad. Ond heb gynllun clir o bwy sy'n mynd i wneud pa swydd, beth maen nhw eisiau cyflawni, a sut byddant yn sefydlu eu llywodraeth i wneud i hyn ddigwydd, bydd mis mêl gweinidogion ar ôl yr etholiad yn fyr iawn.  

Wedi ei gyfiethu gan Megan Bryer/Dan Howes